Nhà thờ Hagia Sophia: Từ nhà thờ chính tòa Byzantine đến nhà thờ Hồi giáo hiện đại

Hagia Sophia qua các giai đoạn lịch sử

Nguồn gốc của Nhà thờ Hagia Sophia

Lịch sử của Hagia Sophia bắt đầu từ rất lâu trước khi công trình hiện nay được xây dựng. Nhà thờ đầu tiên tại địa điểm này được khánh thành vào năm 360 sau Công nguyên, dưới triều đại của Hoàng đế Constantius II. Sau khi công trình này bị phá hủy, nhà thờ thứ hai được hoàn thành vào năm 415 dưới triều đại của Hoàng đế Theodosius II.

Nhà thờ thứ hai bị phá hủy trong cuộc Khởi nghĩa Nika năm 532. Sau cuộc nổi dậy, Hoàng đế Byzantine Justinian I ra lệnh xây dựng một nhà thờ chính tòa lớn hơn và tham vọng hơn. Các kiến trúc sư Anthemius xứ Tralles và Isidore xứ Miletus thiết kế công trình mới, được hoàn thành vào năm 537 sau Công nguyên.

Nhà thờ chính tòa này trở thành một thành tựu nổi bật của kiến trúc Byzantine. Mái vòm trung tâm đồ sộ, được nâng đỡ bởi một hệ thống kết cấu sáng tạo, tạo nên không gian nội thất khác biệt với các nhà thờ khác cùng thời.

Hagia Sophia với tư cách là Nhà thờ chính tòa Kitô giáo Byzantine (537–1453)

Trong gần chín thế kỷ, Hagia Sophia là nhà thờ chính tòa chính của Constantinople và là trung tâm quan trọng của Kitô giáo Chính thống Đông phương. Công trình này là nơi diễn ra các nghi lễ tôn giáo trọng đại, lễ mừng của hoàng gia và những sự kiện gắn liền với các hoàng đế Byzantine.

Tầm quan trọng về tôn giáo và chính trị

Hagia Sophia gắn bó mật thiết với triều đình đế quốc Byzantine và Chính thống giáo. Vị trí gần Đại Cung điện nhấn mạnh mối quan hệ giữa quyền lực tôn giáo và quyền lực đế quốc.

Nhà thờ lớn này còn nổi tiếng với các nghi lễ cầu kỳ, nội thất tráng lệ và các tác phẩm nghệ thuật tôn giáo. Thiết kế kiến trúc của công trình đã ảnh hưởng đến việc xây dựng các nhà thờ trên khắp thế giới Byzantine.

Trong cuộc Thập tự chinh thứ tư năm 1204, Constantinople bị các lực lượng Latinh chiếm đóng, và Hagia Sophia trở thành nhà thờ Công giáo La Mã. Sau khi Byzantine giành lại thành phố vào năm 1261, nơi đây trở lại với việc thờ phụng Chính thống giáo Đông phương.

Tranh khảm và kiến trúc Byzantine

Nội thất của Hagia Sophia được trang trí công phu bằng đá cẩm thạch, tranh khảm vàng và hình tượng tôn giáo. Nhiều bức tranh khảm khắc họa Chúa Kitô, Đức Trinh Nữ Maria, các hoàng đế Byzantine và những nhân vật tôn giáo quan trọng.

Một trong những đặc điểm kiến trúc nổi bật nhất là mái vòm trung tâm đồ sộ, có đường kính khoảng 31 mét. Sự kết hợp giữa mái vòm, các bán mái vòm, vòm cuốn và kết cấu chống đỡ tạo nên cảm giác cao rộng đầy ấn tượng.

Mặc dù động đất và các dự án trùng tu đã làm thay đổi một số phần của công trình theo thời gian, phần lớn nét kiến trúc Byzantine nguyên bản vẫn được bảo tồn.

Chuyển đổi Nhà thờ Hagia Sophia thành Thánh đường Hồi giáo vào năm 1453

Một sự thay đổi lớn đã diễn ra vào năm 1453, khi Sultan Ottoman Mehmed II chinh phục Constantinople. Sau cuộc chinh phục, Hagia Sophia được chuyển đổi từ một nhà thờ chính tòa Cơ Đốc giáo thành một thánh đường Hồi giáo hoàng gia.

Tòa nhà trở thành một trung tâm tôn giáo quan trọng của thủ đô Ottoman. Các đặc điểm kiến trúc Hồi giáo được bổ sung, bao gồm mihrab chỉ hướng Mecca, minbar dùng để thuyết giảng và các ngọn tháp được xây thêm trong những thời kỳ Ottoman khác nhau.

Việc chuyển đổi cũng làm thay đổi các đồ trang trí tôn giáo của tòa nhà. Các bức tranh khảm hình tượng Cơ Đốc giáo dần bị che phủ hoặc giấu đi trong những thời kỳ khác nhau, trong khi các dòng chữ khắc và yếu tố thư pháp Hồi giáo trở thành những đặc điểm nổi bật bên trong công trình.

Bất chấp những thay đổi này, phần lớn cấu trúc Byzantine nguyên bản vẫn còn nguyên vẹn, giúp Hagia Sophia lưu giữ các yếu tố kiến trúc gắn liền với cả truyền thống Cơ Đốc giáo lẫn Hồi giáo.

Hagia Sophia dưới thời Đế chế Ottoman (1453–1934)

Trong gần năm thế kỷ, Hagia Sophia là một trong những nhà thờ Hồi giáo quan trọng nhất ở Istanbul thời Ottoman. Nơi đây được sử dụng để hành lễ hằng ngày, cầu nguyện vào thứ Sáu và tổ chức các dịp tôn giáo quan trọng.

Các vị vua Ottoman kế tiếp đã cho tu sửa, mở rộng và cải thiện trang trí, góp phần tạo nên diện mạo hiện tại của công trình.

Những thay đổi kiến trúc dưới sự cai trị của Ottoman

Một số công trình bổ sung và dự án trùng tu quan trọng đã được tiến hành trong thời kỳ Ottoman:

• Tháp minaret: Bốn tháp minaret được xây thêm vào những thời kỳ khác nhau, tạo nên đường nét ngoại thất đặc trưng của công trình.
• Mihrab và minbar: Các hạng mục phục vụ việc cầu nguyện của người Hồi giáo được lắp đặt để đáp ứng chức năng nhà thờ Hồi giáo của công trình.
• Các phù điêu thư pháp: Những tấm bảng tròn lớn khắc thư pháp Hồi giáo trở thành điểm nhấn nổi bật trong nội thất.
• Gia cố kết cấu: Kiến trúc sư Ottoman Mimar Sinan đã góp phần gia cố công trình và cải thiện độ ổn định của công trình.
• Trùng tu của Fossati: Trong giai đoạn 1847–1849, hai kiến trúc sư Gaspare và Giuseppe Fossati đã tiến hành công tác trùng tu quy mô lớn dưới triều Sultan Abdülmecid.

Những thay đổi này đã giúp bảo tồn Hagia Sophia, đồng thời thích ứng công trình với các truyền thống tôn giáo và kiến trúc của Đế chế Ottoman.

Vì sao Hagia Sophia trở thành bảo tàng vào năm 1935?

Sau khi nước Cộng hòa Türkiye được thành lập vào năm 1923, Hagia Sophia bước vào một giai đoạn chuyển đổi khác. Năm 1934, Hội đồng Bộ trưởng Thổ Nhĩ Kỳ phê chuẩn việc chuyển đổi công trình này từ nhà thờ Hồi giáo thành bảo tàng, như một phần trong các cuộc cải cách chính trị và văn hóa rộng lớn hơn của đất nước.

Tòa nhà chính thức mở cửa đón khách với tư cách là bảo tàng vào ngày 1 tháng 2 năm 1935. Công năng mới đã chuyển trọng tâm từ việc thờ phụng tôn giáo sang bảo tồn lịch sử, chiêm ngưỡng kiến trúc và mở cửa cho công chúng.

Trong thời kỳ làm bảo tàng, các dự án trùng tu đã phát hiện và bảo tồn những bức tranh khảm Byzantine từng bị che khuất trong nhiều thế kỷ trước đó. Du khách có thể khám phá các đặc điểm kiến trúc Kitô giáo và Hồi giáo trong cùng một không gian lịch sử.

Hagia Sophia cũng trở thành một di tích văn hóa được quốc tế công nhận. Năm 1985, công trình này được đưa vào Các Khu vực Lịch sử của Istanbul, được ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO.

Hagia Sophia được chuyển lại thành nhà thờ Hồi giáo vào năm 2020

Ngày 10 tháng 7 năm 2020, Hội đồng Nhà nước Türkiye đã hủy bỏ quyết định năm 1934, theo đó công nhận Hagia Sophia là bảo tàng. Sau đó, một sắc lệnh của tổng thống đã chuyển giao tòa nhà cho Chủ tịch Cơ quan Tôn giáo và khôi phục quy chế nhà thờ Hồi giáo cho nơi này.

Hagia Sophia chính thức mở cửa trở lại để tín đồ Hồi giáo hành lễ vào ngày 24 tháng 7 năm 2020, với lễ cầu nguyện thứ Sáu được tổ chức bên trong tòa nhà.

Quyết định này thu hút sự chú ý của quốc tế và tạo ra nhiều phản ứng trái chiều. Những người ủng hộ xem sự thay đổi này là việc khôi phục chức năng tôn giáo của tòa nhà và di sản Ottoman. Những người chỉ trích bày tỏ quan ngại về công tác bảo tồn, quản lý di sản văn hóa và quyền tiếp cận di tích.

Dù quy chế đã thay đổi, Hagia Sophia vẫn là một điểm tham quan lịch sử quan trọng, với các sắp xếp riêng dành cho tín đồ đến hành lễ và khách tham quan văn hóa.

Hagia Sophia có những thay đổi gì sau năm 2020?

Việc Hagia Sophia trở lại với chức năng nhà thờ Hồi giáo đã làm thay đổi cách bố trí bên trong công trình và trải nghiệm của du khách. Thảm được trải trong khu vực cầu nguyện chính, còn một số tranh khảm Kitô giáo được che lại trong lúc hành lễ.

Kết cấu kiến trúc, các bức tranh khảm lịch sử, đồ trang trí thời Ottoman và nghệ thuật thư pháp Hồi giáo vẫn là những yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa của di tích.

Các dự án bảo tồn và trùng tu vẫn đang tiếp tục bảo vệ cấu trúc lịch sử của Hagia Sophia, bao gồm mái vòm, các hạng mục bằng đá, tranh khảm và những đặc điểm kết cấu của công trình.

Ngày nay, Hagia Sophia là nhà thờ, bảo tàng hay nhà thờ Hồi giáo?

Ngày nay, Hagia Sophia chính thức là một nhà thờ Hồi giáo đang hoạt động, không phải nhà thờ hay bảo tàng. Tuy nhiên, các đặc điểm kiến trúc và ý nghĩa lịch sử của công trình vẫn phản ánh cả ba giai đoạn phát triển.

Kể từ ngày 15 tháng 1 năm 2024, lối vào dành cho khách tham quan và lối vào phục vụ việc cầu nguyện được tổ chức theo các tuyến riêng. Khách tham quan văn hóa sử dụng khu vực phòng trưng bày phía trên được chỉ định, trong khi sảnh cầu nguyện chính ở tầng trệt được dành riêng cho việc hành lễ.

Du khách vẫn có thể chiêm ngưỡng di sản Cơ đốc giáo của Hagia Sophia không?

Có. Mặc dù Hagia Sophia hiện là nhà thờ Hồi giáo, du khách vẫn có thể quan sát những nét quan trọng trong di sản Cơ đốc giáo Byzantine từ các khu vực tham quan được chỉ định, tùy thuộc vào tình trạng trùng tu và các hạn chế ra vào.

Tầng trưng bày phía trên có tầm nhìn ra mái vòm đồ sộ, các chi tiết kiến trúc, vật trang trí lịch sử và một số bức tranh khảm Byzantine của công trình. Du khách cũng có thể quan sát cách các yếu tố bổ sung theo phong cách Hồi giáo được đưa vào thiết kế Byzantine nguyên bản.

Khả năng tiếp cận từng bức tranh khảm và khu vực kiến trúc có thể thay đổi trong quá trình bảo tồn đang diễn ra. Khu vực cầu nguyện ở tầng trệt không nằm trong lộ trình tham quan tiêu chuẩn dành cho khách du lịch.

Vì sao sự chuyển đổi của Hagia Sophia có ý nghĩa lịch sử?

Sự chuyển đổi của Hagia Sophia từ nhà thờ thành nhà thờ Hồi giáo, bảo tàng rồi lại thành nhà thờ Hồi giáo không chỉ đơn thuần là một chuỗi thay đổi về chức năng tôn giáo. Mỗi giai đoạn phản ánh những diễn biến rộng lớn hơn trong lịch sử Istanbul, từ Đế quốc Byzantine và thời kỳ cai trị của Ottoman đến Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.

Không giống nhiều công trình lịch sử bị xây dựng lại hoàn toàn sau những biến động chính trị, Hagia Sophia vẫn lưu giữ những yếu tố kiến trúc và nghệ thuật hữu hình từ các thời đại khác nhau. Các bức tranh khảm Byzantine, mái vòm đồ sộ, những ngọn tháp Ottoman và thư pháp Hồi giáo cùng ghi dấu nhiều thế kỷ biến đổi văn hóa.

Ngày nay, Hagia Sophia vẫn là một ví dụ đặc biệt về cách kiến trúc có thể lưu giữ lịch sử của nhiều nền văn minh trong một công trình duy nhất.